Powrót                                                                                 

 

 

Podziały plemienne Apaczów oraz Indian w ogóle sprawiały białym przybyszom niemały kłopot. Amerykanie, przyzwyczajeni do władzy centralnej i struktur pionowych, szukali podobnej organizacji wśród indiańskich plemion, co było nieporozumieniem. W organizacji społecznej Indian przeważały bowiem struktury poziome. Plemiona dzieliły się na grupy, a te na autonomiczne podgrupy, z których każda mogła mieć swojego wodza i podejmować niezależne decyzje. W literaturze poświęconej Apaczom panuje spory bałagan w nazewnictwie: do tych samych grup stosuje się różne nazwy, bywa, że je się myli, co zresztą Amerykanom i Meksykanom XIX w. zdarzało się często. Podziały Apaczów Chiricahua objaśnia w sposób niezwykle jasny i dokładny Edwin Sweeney w biografii Cochise'a, która jest przykładem znakomitego rzemiosła pod niejednym względem. 

***

Apacze byli ludem nomadów i wojowników żyjącym na Południowym Zachodzie dzisiejszych Stanów Zjednoczonych. Osiedlali się najchętniej w niedostępnych górach, lecz dawali sobie doskonale radę na terenach pustynnych. Ich przodkowie przywędrowali na te ziemie w XV, bądź w XVI wieku z doliny rzeki Mackenzie w zachodniej Kanadzie. 

 

Kaktusy saguaro w południowo-wschodniej Arizonie

Ich język należy do rodziny atapaskańskiej, która obejmowała trzy strefy geograficzne: północną, wybrzeże Pacyfiku i południową. Apacze, to atapaskańska grupa południowa.

Nazwa Apacze pochodzi prawdopodobnie od słowa Indian Zuni "apachu" znaczącego "wrogowie". Sami Apacze określali siebie mianem Nnee (czytaj "ine" z akcentem na ostatniej sylabie, Apacze Zachodni), Nde, (czytaj "inde", Apacze Chiricahua i Mescalero), T'nde (czytaj "tinde", Apacze Lipan), co znaczy "ludzie". Ten podział na nas "ludzi" i obcych, czyli "wrogów", charakterystyczny był dla większości plemion indiańskich.

Lud Atapasków dzielił się na siedem odłamów. Jicarilla, Lipan i Kiowa stanowiły odłamy wschodnie; Nawaho, Mescalero, Apacze Zachodni i Chiricahua, odłamy zachodnie.

W centrum naszej uwagi znajdują się Apacze Chiricahua. Nazwa Chiricahua pochodzi prawdopodobnie od słowa "chiguicagui", co w języku Indian Opata oznacza "góry dzikich indyków", i jest nazwą jednego z pasm górskich w południowo-wschodniej Arizonie.

Apacze Chiricahua zamieszkiwali południowe tereny dzisiejszej Arizony i Nowego Meksyku, a także północne krańce aktualnego Meksyku. Tak jak większość indiańskich społeczeństw nie mieli silnej organizacji plemiennej skupionej wokół jednego wodza. Podzieleni byli na cztery grupy, z których każda mogła mieć kilku przywódców. Rdzenne nazwy tych grup to Chihenne, Nednhi, Chokonen i Bedonkohe. Amerykanie i Meksykanie mieli na ich określenie własne nazwy, pochodzące od miejsc, w których te ludy najchętniej przebywały.

Grupy te połączone były solidnymi więzami kulturowymi i językowymi, co sprawiało, że uważały się za jeden lud. Żyły ze sobą na ogół w zgodzie, powiązane często małżeństwami. Ich członkowie składali sobie wizyty, uczestniczyli we wspólnych tańcach i obrzędach. Niemniej były to społeczności mocno rozdrobnione. Każda z tych czterech grup składała się z kilku grup lokalnych, a te z kolei dzieliły się na podgrupy zwane rodzinami rozszerzonymi. Rodzina rozszerzona spokrewniona była przez kobiety i liczyła ojca, matkę, ich niezamężne dzieci oraz rodziny ich zamężnych córek, które mieszkały w bliskim sąsiedztwie. Za czasów Cochise'a ich obozowiska, tzw. ranczerie, rozsiane były po całej Apaczerii, w dolinach licznych pasm górskich. Każda grupa lokalna, złożona z kilku rodzin rozszerzonych , miała swojego wodza.

Wyjątkowa rola Cochise'a w historii Apaczów Chiricahua polegała m. in. na tym, że uznawany on był za jedynego wodza przez wszystkie lokalne grupy Chokonenów. W tym samym czasie, Chihenne okazywali posłuszeństwo trzem różnym wodzom: Loco, Victorio i Nanie, natomiast Nednhi dwóm: Natizie i Juhowi (czytaj: Ho). Silny w obrębie własnej grupy, Cochise potrafił narzucić swój autorytet innym wodzom Chiricahua i w latach 60., w okresie wojen z białymi, sprawował autentyczną władzę nad wszystkimi Chiricahuami.

Plemiona Apaczów

Apacze Chihenne, czyli Chiricahuowie wschodni, zamieszkiwali ziemie na zachód od Río Grande w Nowym Meksyku. Ich wodzami w XIX w. byli Mano Mocha, Cuchillo Negro, Fuerte-Mangas Coloradas, Delgadito, wreszcie Victorio, Loco i Nana. Amerykanie i Meksykanie używali w odniesieniu do Chihennów ogólnej nazwy Gileños, a poszczególne grupy lokalne nazywali: Mimbrenos, Copper Mines, Warm Springs (Ojo Caliente) i Mogollons. 

Apacze Nednhi, czyli Chiricahuowie południowi, zakładali swoje obozowiska na terenach stanowiących dzisiejszą granicę między Stanami Zjednoczonymi i Meksykiem; stamtąd często zapuszczali się w głąb meksykańskich prowincji Sonora i Chihuahua. Ich wodzami byli m. in. Juan Diego Compá, Juan José Compá, a później Natiza i Juh. Nazywani byli przez białych Apaczami Pinery, a ich grupy lokalne nosiły nazwy Janeros i Carrizaleños.  

Apacze Chokoneni, czyli Chiricahuowie środkowi, byli grupą Cochise'a. Ich ziemie to góry Dragoon, Chiricahua i Dos Cabezas w południowo-wschodniej Arizonie. Od 1820 r. przewodzili im Pisago Cobezón, Relles, Yrigollen, Miguel Narbona, Esquinaline i w końcu Cochise. Dla Amerykanów XIX w. Chokoneni byli Apaczami Chiricahua. Również dla dzisiejszych Apaczów nazwa Chiricahua odnosi się głównie do tej grupy.

W czasach swej świetności Chiricahuowie liczyli jeszcze jedną grupę, Bedonkohe, zamieszkującą tereny położone na północ od ziem Chokonenów i Chihennów. Do tej grupy należał Geronimo. Mniej liczni od pozostałych trzech grup, Bedonkohe zostali przez nie wchłonięci. Wielu z nich dołączyło do Mangasa Coloradas, a po jego śmierci, do Cochise’a.  

Do roku 1854 ziemie Apaczów Chiricahua należały do Meksyku i przez całe dziesięciolecia Chiricahuowie mieli do czynienia z armią meksykańską. W roku 1848, po klęsce Meksykanów w wojnie z Amerykanami, Meksyk utracił na rzecz Stanów Zjednoczonych ogromne tereny, które utworzyły dzisiejszą Kalifornię, Newadę, Utah, Teksas, Nowy Meksyk i Arizonę. W wyniku tego transferu, część ziem Apaczów Chiricahua, a konkretnie ziemie Chihennów znalazły się pod administracją amerykańską. Tereny dzisiejszej południowej Arizony zostały jeszcze przy Meksyku i zamieszkujący je Apacze Chokoneni, wśród których rósł, wychowywał się i potwierdzał swoje umiejętności wojenne Cochise, nie mieli wielkich kontaktów z Amerykanami. W 1854 r. Amerykanie wykupili od Meksyku pas ziem na północy prowincji Sonora. Przez długi czas Chokoneni, zamieszkujący doliny gór południowej Arizony, nie byli niepokojeni przez Amerykanów i pierwsze ich kontakty z Jankesami przypadają na lata 56-58. Do tego czasu głównym ich przeciwnikiem pozostawali Meksykanie.

 

Ranczeria w dolinie w górach Dragoon (fragment obrazu Howarda Terpninga)

Dzisiaj ta dolina jest pusta.

________________________

©Zofia Kozimor

 
   Powrót

Do góry